VIDIKOVAC SOKOLARICA NA TARI

Nestvarni šumski predeli, prirodna populacija Pančićeve omorike, raznovrstnost biljnog i životinjskog sveta, samo su neki od razloga što je na Tari sve veći broj turista. A specifičnost planine Tare su vidikovci sa kojih se pružaju pogledi od kojih zastaje dah. Banjska stena je najpopularnija među turistima, ali u poslednje vreme izdvojio se i vidikovac Sokolarica koji se nalazi na deset kilometara od Kaluđerskih bara ka Mitrovcu.

 Iznad klisure Rače, na obodu visoravni i naselja Sokolina, nalazi se vidikovac Sokolarica, koji pripada Nacionalnom parku Tara i sa njega se pruža prelep pogled na kanjon reke Rače, oštre okolne stene, Crnjeskovo, Kaluđerske bare i Krstastu stenu, kamena gromada koja je pripadala gradu Petrusu.. Smešten je na nadmorskoj visini od 993 metara. Pored glavnog vidikovca, pod imenom Sokolarica se računaju još dva vidikovca, koja se nalaze u neposrednoj blizini. Sa njih se takođe pružaju predivni pogledi na ovaj deo Tare.

Vidikovac je udaljen 12 kilometara od Mitrovca, 10 kilometara od Kaluđerskih bara i četiri kilometra od Račanske šljvovice.

U zavisnosti od vremenskih prilika, kad dođete na Sokolaricu možete imati utisak da ćete rukama uhvatiti oblake koji plove nad Nacionalnim parkom “Tara”. 

Sokolarica je deo rezervata “Klisura Rače” u kom se nalazi prašuma brdske bukve, kao i šume bogate jelom, smrčom, crnim borom i klekom. Ovde je, takođe i stanište mrkog medveda, a  na ovim liticama se gnezdi veličanstveni suri orao.

Iako nije popularan poput vidikovca Banjska stena, koji je jedan od simbola srpskog turizma, svakako nudi jednako lep pogled, mir i uživanje u proleće, leto, jesen i zimu, kako ko voli.

28.07.2022.

MALENA NA TARI

 Jeleni iz lovišta "Vojvodinašuma" uspešno se preseljavaju u šume centralne Srbije već nekoliko godina. Reč je o običnom jelenu koji nije dovoljno zastupljen u šumama centralne Srbije, ali je situacija bolja u Vojvodini. Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku iz 2019. godine, procenjena brojnost jelena u Srbiji je nešto manja od 6.200, a u centralnoj Srbiji, uprkos dobrim prirodnim i stanišnim uslovima, matični fondovi su samo oko 1.200 životinja, poručuju u "Vojvodinašumama". 

Jelen ima brojne pozitivne uticaje na šumske i druge ekosisteme i bez njega oni ne mogu adekvatno da funkcionišu. Zato je veoma važno ponovno naseljavanje i ojačavanje postojećih matičnih fondova jelena iz genetski stabilnih i zdravih populacija iz drugih područja. To je dug, kompleksan, skup i neizvestan proces

Vojvodinašume" su partner u nacionalnom projektu Uprave za šume Srbije "Srbdeer", koji se odnosi na ponovno naseljavanje običnog jelena u lovišta na područje centralne Srbije. 

 U 2020. i 2021. godini jedinke običnog jelena su sa uspehom naseljavana iz Vojvodine na područje Tare, Zlatibora, Kopaonika, Zlatara, Kopaonika i Homoljskih planina. Planirano je da se naseljavanje nastavlja i proširi i na prijepoljske planine, do kojih jeleni već i sami stižu, a prelaze i u Bosnu. Njihov lov je strogo zabranjen i sasvim sigurno ga neće biti dok se ne formira stabilna populacija.

U jednoj od tih tura naseljavanja sa Fruške gore na Taru, stigla je i Malena. Mala Bambika je nesrećnim slučajem ostala bez majke. Našli su je dobri ljudi samu, uplašenu i uz odobrenje lovočuvara, ona je sada mezimica privatnog smeštaja "Kod Popaja" u Zaugline. Oni brinu o njoj, noću moraju da je zatvore zbog divljih životinja, jer se Malena toliko privikla na dobrotu ljudi da ne bi znala sama o sebi da se brine. Sada nema ni potrebe, voli da se mazi a toga ima u izobilju. Ljudi dolaze da se slikaju sa njom i ona uživa u pažnji koja joj je pružena. Danju slobodno šeta od kuće do kuće, obilazi komšije i radoznalo posmatra šta rade. Eto to je lepa priča o Maleni sa Fruške gore, kojoj je novi dom Tara.

23.07.2022.

Crkva Vaznesenja Gospodnjeg u Čurugu

 Prva crkva u Čurugu pominje se 1739. godine, a ova današnja Crkva Vaznesenja Gospodnjeg potiče iz 1858. godine, jer je stari hram za vreme Mađarske revolucije 1848. godine razrušen. Hram je izgrađen po projektu vojnog inženjera Jožefa Krafta i imala je samo jedan toranj. Naknadno su podignuta dva niža tornja visine 32 metra koja sa centralnim, visokim 55 metara, čine skladnu celinu. Crkvu je osvetio njegovo preosveštenstvo vladika Platon 1862. godine. Ikonostas koji ima izuzetnu umetničku vrednost i čuruškoj crkvi daje prestižno mesto, delo je čuvenog slikara Đorđa Krstića. Niko od svetaca nije naslikan sa oreolom, a ikona Sv. Stefana Dečanskog smatra se za jednu od najupečatljivijih – kralj je prikazan kao običan čovek koji moli Boga za pomoć. Đorđe Krstić nije bio ikonopisac već akademski slikar tako da ni raspored ikona nije uobičajen. Istorija čuruških zvona je veoma zanimljiva. Godine 1913. naručena su četiri zvona od poznatog livca iz Temišvara, Antona Novotnog. Izlivena su četiri zvona izuzetnog kvaliteta. Prvo i treće zvono su skinuti sa zvonika i predati za ratne svrhe, 1917. godine, po nalogu ratnog ministarstva. Nakon rata su izlivena nova četiri zvona, ali se odmah uočila njihova disharmoničnost, te je pozvan kompozitor Isidor Bajić da oceni kvalitet zvuka i da predlog šta da se učini kako bi se on poboljšao. Tako se došlo do zvona koja se mogu i danas čuti sa čuruškog zvonika. Njih je izlio novosadski majstor Predrag Jovanović i bila su gotova 24. juna 1931. Zvona su se po prvi put oglasila na Cveti 1934. godine. Veliko zvono sa zvukom „kontra G“ na kome je reljef Svetog Đorđa, smatra se najvećim na Balkanu.

 Čuruška crkva (pre gradnje Hrama Sv. Save u Beogradu) kažu da je bila najveća srpska crkva. Da li je to tačno, ne zna se, ali svakako za jedno malo mesto, ova građevina služi za ponos.

24.07.2022.

BAOŠIĆI

Baošići su simpatično meštace na crnogorskom primorju u Bokokotorskom zalivu.

O poreklu imena Baošići postoji nekoliko predanja. Prvi put u pisanom obliku pojavljuje se u povelji Cara Dušana iz 1351. godine, pod nazivom Baošte. Ime su dobili po drugoj crnogorskoj dinastiji Balšića. Sada su Baošići poznati kao ribarsko-turističko naselje. Sa skoro 200 sunčanih dana u godini, spada u najtoplije delove Jadrana.

 U Baošićima se 1880. godine pomorski oficir, tada manje poznati književnik Pierre Loti, zaljubio u meštanku Paskvalu Ivanović. O ljubavi prema Paskvali pisao je u svom Dnevniku, a ovekovečio ju je u knjizi „Rijetko cvijeće“. Društvo prijatelja Francuske je u Baošićima, oktobra 1934. postavilo spomen-ploču u znak sećanja na pesnika i na njegovu dvostruku neostvarenu ljubav: da zauvek bude s Paskvalom i da zauvek živi u idiličnim Baošićima.

Crkva Sv.Nikole poznatoga kao zaštitnika pomoraca i muzej Stari Kapetan palata slovenačkoga pomorskog kapetana M. Štumbergera su kulturno istorijske znamenitosti ovoga područja. U ovom mestu se i više od 40. godina tradicionalno slavi Praznik mimoze.

14.07.2022. 

KRALJEVIĆA MARKA 37

Kuća s okućnicom u ul. Kraljevića Marka br. 37 u Novom Sadu nalazi se u delu grada nazvanom Rotkvarija. Taj jedinstveni spomenik vinogradarstvu u Novom Sadu, svrstan u spomenike kulture, pripada porodici Jovanović, poznatoj pod nadimkom Vakini. U porodičnoj hronici jednostavnog naslova „Porodica Jovanović Vakin” dr Vera Jovanović piše da su u ove krajeve došli u vreme Prve velike seobe. S obzirom da su se bavili proizvodnjom vina, u pomoćnim prostorijama su sačuvane alatke i sprave koje predstavljaju muzeološke primerke vezane za proizvodnju vina.

To je prizemna kuća izdužene osnove i lepo dekorisane u stilu neobaroka. Na njenom središnjem delu je prostran, polukružni kolski prolaz sa masivnom, drvenom, dvokrilnom kapijom koja ima rezbarena vrata.  Prozori su lučno završeni i dekorisani gipsanim ukrasima u vidu vinove loze i grožđa, a podkrovni venac sa frizom girlandi.  Ova kuća na najbolji način svedočile o jednom periodu prošlosti Novog Sada.

Među tipičnim kućama u kraju, koje su bile okrečene u belo, s trščanim krovovima i obaveznim baštama iza, u kojima je uzgajano povrće koje je završavalo ne samo na novosadskim pijacama i onim u obližnjim varošicama Banata, Bačke i Srema nego je stizalo i do trpeza u velikim gradskim centrima Austrougarske i Nemačke, kuća porodice Jovanović je svojim izgledom, položajem, izborom materijala od kojeg je sagrađena, rasporedom odeljenja i namešatajem, odudarala od ostalih.  Delovala je „rotkvadžijama” kao dvorac. I sada, pritisnuta s jedne strane višespratnicom i okružena sličnim zgradama odskače, ali iz drugačijih razloga – kao primer građanske arhitekture s početka 20. veka i uprkos nemilosrdnoj urbanizaciji koja nosi sve pred sobom, opstaje.

Po usmenom predanju, daleki preci naselili su Rotkvariju u vreme Čarnojevićevog talasa doseljavanja, krajem 17. veka.  Pošto nije zapamćeno iz kojeg su kraja došli, a zna se da je taj talas došao s juga, iz Srbije, najverovatnije je da su duboki koreni porodice u južnim krajevima.  Učestvovali su u dobijanju statusa slobodnog kraljevskog grada Novog Sada, otkupivši velike parcele obradive zemlje.  Uglavnom su se stacionirali u Rotkvariji, gde su stanovali, imali bašte, placeve i na Sajlovu, gde su im bili salaši. Bili su imućni i ugledni, bavili se zemljoradnjom, naročito baštovanstvom, vinogradarstvom, ribolovom i trgovinom stokom.

ovanovići nose nadimak Vakini po jednom od dalekih članova porodice, Vasiliju, Vasi ili Vaki, za koga se zna da je bio vlasnik kafane i dobar pevač. Oduvek su živeli u Ulici Kraljevića Marka. Do polovine 20. veka gotovo svaka druga kuća u ulici pripadala je nekom od Vakinih. Za Vakine iz kuće pod brojem 37, govorilo se da su seljačka aristokratija.

Kuću, koja je 1977. godine stavljena pod zaštitu države kao spomenik kulture, sagradili su Milan Jovanović Vakin, Verin deda, i njegova supruga Zorica, Zorka Stefanović, rodom iz Bukovca. Svi su se u familiji bavili vinogradarstvom, a Milan i kasnije i njegov sin Georgije Đura bili su najistaknutiji vinogradari. Vinogradi su im bili u Kamenici, na Vezircu, Karagači, a potom i na Sajlovu. Milan je imao 20 jutara vinograda. Kaže se da ih je „držao kao parkove”, s obaveznim niskim ružama ispred svakog reda, što se i danas može videti u savremenim vinogradima. Držao je do kvaliteta vina. U svaki podrum moglo je da stane po sto buradi od po 500 do 600 litara. Bila su složena u četiri reda. Posedovali su i drvene ardove od 2.500 litara za rakiju kao i svu potrebnu opremu za preradu i proizvodnju vina. Svaki podrum imao je po dvoje dvokrilnih vrata, spoljna, metalna, s perforiranim rozetama u gornjem delu svakog krila radi ulaska svežeg vazduha, a na dnu stepenica, u samom podrumu, drvena. Kada leti u podrumu ne bi bilo vina, metalna su držana otvorena radi provetravanja, a drvena zatvorena da ne bi pas ili mačka ušli među bačve.

Vodio je Milan računa i o tome da spuštanje i izvlačenje buradi iz podruma bude tako da se ne oštete ni stepenice ni bačve – ivice stepenika bile su zaštićene drvenim gredicama. Da bi spuštanje i izvlačenje bilo što lakše, korišćena je užad koja je bila vezivana za alke na vrhu stepenika.

Verin otac Đura, posle smrti svoga oca, činio je sve da uveća imanje, i to je radio do kraja Drugog svetskog rata. Posvetio se vinogradarstvu, baštovanstvu i ratarstvu s uzgojem svinja. Naša sagovornica kaže da se vinogradarstvom bavio s velikim zadovoljstvom iko ono nije donosilo veliki profit. Briga o vinogradima i negovanju dobrog vina i rakije prelazila je čitav vek s kolena na koleno Vakinih, a na Đuri se završila.

Posle Drugog svetskog rata nova vlast ga je zatvorila. Zahvaljujući zalaganju komšije čiji su sinovi bili u partizanima – oslobođen je, pod pretnjom da nikad ne kaže ništa o onome što je video i čuo dok je bio u pritvoru. I ćutao je ceo vek, i radio. Od gazde postao je kulak. Plaćao je porez veći nego cela ulica zajedno.

Trpeli su Vakini posle Drugog svetskog rata i druge oblike torture, poput oduzimanja bašti, useljavanja nepoznatih ljudi u kuću… Preživeli su sve, ali njihovo vinogradarstvo nije. Ostalo je u sećanjima, zarobljeno u pojedinim sačuvanim predmetima, uključujući i burad koja su dotrajala. Samo da se to ne dogodi i s prelepom kućom u Kraljevića Marka, kojoj, osim formalne pomoći države, nedostaje i praktična – da svedočanstvo prošlosti Novog Sada koje je utkano u njoj, nadživi i ovo doba.

Vakini su vinovu lozu prihvatili kao najplemenitiji izdanak prirode, koji daje napitak dostojan bogova. Umeli su da vole život i uživaju u njemu, gajeći tu nežnu biljku ovenčanu mitovima i legendama, a ukrašenu lepotom oblika loze i plodova, kaže Vera Jovanović u svojoj knjizi,  istoričarka umetnosti i nekadašnja dugogodišnja upravnica Spomen-zbirke Pavla Beljanskog.

19.07.2022.

SRPSKO NARODNO POZORIŠTE

Na Pozorišnom trgu dominira velika i savremena zgrada Srpskog narodnog pozorišta podignuta 1981. godine. Nastanak Pozorišta se vezuje za aktivnost Srpske čitaonice u NovomSadu, koja je osnovala Društvo koje je promovisalo književnost i kuluturu. Zgrada zauzima prostor od preko 20 000 metara kvadratnih i ima tri scene. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu je najstarija institucija ove vrste kod Srba, osnovano je 16/28.jula 1861. godine i od tada se prikazuju predstave drame. Opera je osnovana 1921.godine, a predstave baletskog ansambla su od 1950. godine.

Za osnivanje Pozorišta su najznačajniji Svetozar Miletić i Jova Zmaj, a prvobitnu glumačku postavu su činili: Dimitrije i Draginja Ružić, Laza Telečki. Svoje prve glumačke korake ovde su napravile junakinje naših glumišta: Mira Banjac i Rahela Ferari.

Osim predstava, Pozorište se pretvara u centar događanja u Novom Sadu tokom festivala Sterijino pozorje, koje se ovde tradicionalno održava svakog juna.

16.07.2022.

GRADSKA BIBLIOTEKA

Gradska biblioteka u Novom Sadu, smeštena na početku sadašnje Dunavske ulice broj 1, radi na tradiciji Srpske čitaonice novosadske, koja je osnovana 23. septembra 1845. godine. Smeštena je u zgradi koja je zadužbina Anke i Arse Pajević, izdavača, mecene i dobrotvora srpskog naroda. Velika ugaona kuća u Dunavskoj broj 1, bila je druga kuća izgrađena u toj ulici, podignuta krajem XVIII i početkom XIX veka. Ova kuća danas je pod zaštitom grada kao kulturni spomenik. 

Arsa Pajević se bavio štamparstvom, knjižarstvom i izdavaštvom, a bio je aktivan i kao publicista i javni radnik. Najviše je upamćen njegov dobrotvorni rad. Čitavog života pomagao je sirotinju, mlade, novosadsku crkvenu opštinu, prijatelje i mnoge druge, a sa suprugom Ankom je najveći deo njihove imovine zaveštao Srpskoj pravoslavnoj velikoj gimnaziji u Novom Sadu i Srpskoj višoj devojačkoj školi.

Gradska biblioteka radi na tradiciji Srpske čitaonice te je zbog toga odabran 23. septembar 1845. godine kao njen rođendan, jer za to postoje i zvanični dokumenti koji taj datum i potvrđuju. Zahvaljujući dobrovoljnim prilozima uglednih ljudi i građana iz svih srpskih krajeva na balovima koji su u ovu svrhu i organizovani, omogućeno je osnivanje i rad Srpske čitaonice u Novom Sadu.

Postoje natpisi u staroj srpskoj štampi u kojima se navodi da su organizovani „Toržestveni balovi“ i da je prvi takav bal održan 14. avgusta 1844. godine na novosadskom strelištu. Cilj ovog bala bio je osnivanje srpske čitaonice. Zabava je kako se kaže bila čisto srpska, a značajno učešće u zabavi uzela je novosadska srpska omladina, skoro svo srpsko plemstvo Vojvodine, kao i tadašnji engleski konzul iz Beograda.

Osnivanje Čitaonice u Novom sadu, praktično je omogućio drugi bal koji je bio organizovan septembra 1845. godine. Nakon izbora prve uprave Čitaonice, ona 27. septembra te godine i počinje sa radom u tadašnjoj gostionici „Kod Fazana“.

Na mestu nekadašnje gostionice, sada se u Njegoševoj ulici nalazi muzička škola. Tadašnji fond koji je osnovan, posedovao je 1000 knjiga i 2000 forinti, osnivačkom skupu je prisustvovao mitropolit Josif  Rajačić, a pročitana su i imena pokrovitelja i priložnika Čitaonice. Čitaonica je dugo bila sedište kulturnog života, ali i osnivač mnogih ustanova i zavoda. I onda se u njenim prostorijama 17. oktobra 1873. Godine, osniva „Novosadsko srpsko kolo“. 

Čitaonica je bila otvorena za sve stanovnike Novog Sada, bez obzira na veru i naciju. U isto vreme ona je od 1905. godine postala prva ustanova u kojoj su u pogledu prava i dužnosti izjednačeni muški i ženski članovi.

U Čitaonici su se održavali i javni sastanci Srba zanatlija Novosađana, Skupština veslačkog, jahačkog i vatrogasačkog društva, kao i deoničara prve Bačke trgovačke i prometne Banke. Pod zaštitom Čitaonice, srpske devojke u Novom Sadu su organizovale „Devojačko i omladinsko kolo“. Iako je Čitaonica po nazivu bila Srpska, bila je otvorena za sve građane Novog Sada, bez obzira na naciju i veru.

Čitaonica je dala izuzetno veliki doprinos i kod osnivanja ženske čitaonice „Posestrime“. U Čitaonici je bio izuzetno dobro razvijen kulturno-zabavni život, jer su bile često organizovana sela, zabavne večeri pa i besede. 

Među ustanovama kulture celog srpskog naroda, Čitaonica je bila posebno cenjena i sebi obezbedila ugledno mesto u gradu. Zbog Čitaonice se 1860-tih godina govorilo da je Novi Sad glavna Srpska varoš, jer u njoj živi 16.000 stanovnika od toga 9000 Srba, a zajedno sa drugim Slovenima 12.000. Novi Sad je u to vreme imao srpsku episkopsku stolicu, književno društvo Maticu, pozorišno društvo, veliku gimnaziju i naravno Čitaonicu. Danas centralni objekat Gradske biblioteke, 1870. godine bila je štamparija koju je osnovao Jovan Subotić i mesto izdavanja lista 'Narod'.

Pred početak Prvog svetskog rata u Novom Sadu bilo je i 14 štamparija, pa se govorilo da je Novi Sad mali Lajpcing, jer se štampalo najviše nemačkih knjiga.

Po izbijanju prvog svetskog rata, sva imovina Novosadske Srpske Čitaonice, bila je na žalost uništena, pa  se o njenim aktivistima zna samo iz novinskih zabeleški i tekstova. Po oslobođenju i ujedinjenu Vojvodine sa maticom zemljom Srbijom 1918. godine, Čitaonica obnavlja rad naredne 1919. godine. Moralo se sve raditi od samog početka sa nabavkom časopisa, knjiga i svih drugih važnih dokumentovanih materijala.

Čitaonica čuva svoju samostalnost do 1958. godine, kada dolazi do spajanja sa bibliotekom „Đura Daničić“, reonskim bibliotekama grada, kao i pozajmnim odelenjem Matice Srpske. Od tada biblioteka u Novom Sadu dobija konačan način delovanja i oblik, koji danas ima kao Gradska biblioteka u Novom Sadu.

Novosadska biblioteka je stasala u jednu od najvećih javnih biblioteka pozamjnog tipa u zemlji. Gradska Biblioteka u Novom Sadu, ujedno je i jedna od najvećih u Vojvodini, ali i matična za Južnobački okrug. Biblioteka raspolaže sa preko 550.000 knjiga i časopisa na srpskom, mađarskom, slovačkom, rumunskom i rusinskom jeziku, kao i knjige na engleskom, francuskom, ruskom, nemačkom i drugim stranim jezicima. Jedinstvena je po ogranku "Trifun Dimić" u Šangaju koji je bogat knjigama na romskom jeziku. Godišnje se u Biblioteku upiše blizu 27.000 članova.

Primenom novih tehnologija u oblasti bibliotečkog poslovanja, korišćenjem štampanih i elektronskih resursa, Biblioteka danas posluje kao informacioni, obrazovni i kulturni centar, u službi velikog broja korisnika i uzima aktivno učešće u razvoju informacionog društva. 

13.07.2022.