Dvorac Kapetanovo

Dvorac Kapetanovo, još jedan je u nizu dvoraca koji se nalaze na teritoriji Vojvodine, a koji na žalost propada, iako kažu da je u fazi restauracije, veliki je potencijal za turizam. Nalazi se na teritoriji opštine Plandište, u ataru van svakog mesta na putu Zrenjanin -Vršac, nadomak naselja Stari Lec. Prelep je prilaz dvorcu kroz drvored, kao u bajci, a sam dvorac...pa ne znam da li se može rečima opisati, jer to treba videti. Mada zapušten, prilaz i vrt, kao i sam izgled dvorca još uvek daje sliku kakav je nekad  bio i kakav jeste i još uvek može da bude. Pravi dragulj. A gde je dvorac, tu uvek postoji i neka legenda.

Dvorac je sagradio ondašnji Župan Botka Bela 1904. godine. Sagrađen je sa idejom da liči na srednjovekovni zamak. Ima dva ulaza, a oko njega je bio prostran park sa fontanom. Dvorac je na licitaciji 1938. kupio bogati trgovac Franc Maj za miraz ćerki, koja ga je udajom donela poslednjem predratnom vlasniku Milanu Kapetanovu, po kome i danas nosi ime. Milan Kapetanov, je zadržao dvorac u svom vlasništvu do kraja drugog svetskog rata, kada mu je zakonom o nacionalizaciji oduzet. 

Kao pojava, Kapetanovo predstavlja redak primer "poljskih dvoraca". Položajem van naselja i arhitekturi primerenoj ovoj koncepciji, predstavlja izuzetno zanimljiv primer pseudosrednjevekovnog zamka.  Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja i u fazi je renoviranja.

Dvorac na žalost još uvek nije otvoren za posetioce.

Legenda o ukletom dvorcu nas vraća u leto 1938. godine. Tada je još uvek njegov vlasnik bio pomenuti župan, koji se odao poroku kockanja. Avgusta meseca te godine je odigrao partiju, u kojoj je založio i ovaj dvorac. Ubrzo je i bankrotirao. Nije poznato kako je on prihvatio tu situaciju, ali legenda kaže da njegova supruga nije nikako prihvatala ideju da nemaju više ranije bogatstvo. Zato se baš u današnjem dvorcu Kapetanovo ubila. Tačnije, uzela je benzin, polila se njime i zapalila.

Kako navodi legenda, od nje nije ostalo apsolutno ništa, osim pramena kose.

Prema legendi, baš taj plamen plave kose je dugo posle toga bio uočljiv u okolini dvorca.

A da bi legenda bila još interesantnija, navodi se da se na dan Svetog proroka Ilije, koji se svake godine obeležava 2. avgusta, može videti i silueta jedne žene plave kose u dvorcu. I danas, kada kosci kose travu oko zamka, na njihovim kosama i grabljama se umesto trave ponekad nađe pramen plave kose. 

17.08.2023.

Arača

Na potezu koji Melenčani zovu "sedmiter", jer odatle "počinju putevi prema atarima sedam banatskih sela", osam kilometara južno od Miloševa, prema Novom Bečeju, u Vojvodini, stoji Arača. Ostaci crkve nalaze se među njivama i nisu lako dostupni. Ni za arheološka iskopavanja, niti za posete turista i hodočasnika, posebno ne za velike grupe ljudi, jer probijati se kroz njive, atarskim putem nije klasičan turistički doživljaj i zahteva strpljenje. Ipak, kada se stigne do samog lokaliteta, unutar sačuvanih zidova, sa pogledom na nebo jer svoda nema, osećaj je neverovatan. Arača, je mnogo toga, ali za početak da kažemo da su to ostaci srednjovekovne romaničke crkve. Materijalni dokazi do sada prikupljeni pokazuju da je Arača bilo naselje i da je tokom vekova ovde živelo različito stanovništvo. U njenom okruženju arheolozi su pronašli praistorijska naselja koja traju od doba starčevačke keramike (5.500 godina pre nove ere). Zemlja Arače pružala je utočište ljudima 7,5 hiljada godina, jer je dovoljno uzdignuta (82 metra nadmorske visine) da je nisu mogle poplaviti vode Tise u redovnim izlivanjima, a bila je okružena vodom - štitio ju je Tiski rukavac Mali Begej, močvare Veliko Kopovo, Slano Kopovo i Bikoš i rečica Crna Bara, obezbeđujući joj istovremeno i vodene puteve. A uskom zemljanom gredom (prema Novom Bečeju) imala je i suvozemni put do Tise. Arheološka ispitivanja sa sondama, pokazuju da je na mestu benediktinske opatije prethodno bilo neko starije crkveno zdanje, manja parohijska crkva iz 11. veka. To potvrđuje i kamena ploča koju je 1897. godine otkopao dr Peter Gerece, a danas se čuva u peštanskom Nacionalnom muzeju. Njena grubo klesana reljefna kompozicija verovatno pripada XI veku i odnosi se na osnivanje prvobitne crkve. U gornjem delu ploče je muškarac s bradom u odeći sveštenika, desnom rukom blagosilja na način istočne crkve, a levom rukom drži svitak ili knjigu. Ispod biste sveštenika su uklesane dve glave (oštećene) ktitora crkve, koja je takođe prikazana na drugoj (levoj) strani ploče. Ploča još sadrži figuru osedlanog konja sa sokolom, što govori da su ktitori crkve bili plemenske starešine. Pored glave sveštenika i ktitora, urezan je tekst na latinskom, koji je veoma oštećen. Istraživači su ga različito čitali, ali se slažu da je pored glave sveštenika tekst molitve.

S obzirom da je tekst urezan nevešto i veoma nepregledno za čitanje, ima mišljenja da je latinski tekst uklesan naknadno, a ne u vreme nastanka ploče i crkve. Zadnja strana kamene ploče iz Arače je izlizana, jer je kasnije bila okrenuta na gore, služeći kao pod u dvorištu manastira. 

Romanička bazilika podignuta je oko 1230. godine, a nakon stradanja, obnovljena je zalaganjem kraljice Jelisavete Anžujske 1370. kada je uz apsidu dozidan gotički toranj.

Severno, uz zidove bazilike krajem 15. veka sagrađen je manastir, a srednjovekovno naselјe, manje istraženo, formiralo se u okolini. Lokalitet je bogat, nađeni su ostaci palata, kuća, utvrđenja, gradska vrata i još nekih crkava. Od početka XVIII veka po odlasku Turaka iz Banata, ostala je u ruševinama. O želji graditelja da to bude jedno prelepo zdanje, svedoče korišćeni materijal: tesani kamen, mermer, tesanik i opeka. Bogat arhitektonski ukras na fasadama sačuvan je u delovima gde su predstavljene razne figure i biljni motivimi. Novija arheološka istraživanja potvrđuju da su uz crkvu sa severne strane postojali konaci i mnogobrojni grobovi. 

Služila je, povremeno i katoličkoj i pravoslavnoj veri, prepravljana je i u odbrambenu tvrđavu. U Banatu nije bilo mnogo mira ni kada su Turke početkom 18. veka pobedili Austrijanci. Austrijski grof Klaudijus Florimund Mersi postao je 1718. godine general-zapovednik banatske provincije. Naselje oko Arače svedočilo je ekonomskom i privrednom prosperitetu, ali je narod plaćao ceh u vidu ogromnog poreza i kuluka. Zbog teških uslova za život, čitava sela su napuštena, jer je narod bežao od teškog kuluka i poreza. Pljačkana je i posle toga: okolno stanovništvo razvlačilo je njene kamene delove i opeku, a svuda oko Arače vidljive su rupe koje su ostavljali tragači za zakopanim blagom. Njega je, kako legenda kaže, još u 5. veku sakrio zloglasni vladar Huna, Atila Bič božji. Ne zna se da li je iko našao blago, ali je ovo ostala jedna od najpoznatijih legendi o Arači. O drugoj se počelo pripovedati šest vekova kasnije, dok su ovim delom Banata još besneli krstaški ratovi. U to vreme je uzvišicu nadomak Novog Miloševa posećivao i engleski kralj Ričard I Lavlje Srce, koji se po povratku iz krstaških pohoda lečio lekovitim blatom. Rušili su je i vetrovi: zabeleženo je da je jaka oluja 13. decembra 1863. srušila neke njene zidove i gornji deo gotičkog tornja.

O ovom kulturnom dobru od izuzetnog značaja poslednje oko dve decenije brinu dve države, Mađarska i Srbija, s obzirom da se na lokalitetu Arače prepliće istorija dva naroda. Ova crkva stara je oko 800 godina i predstavlja spomenik evropske prošlosti ovog prostora. Oko crkve su na 70 hektara različiti slojevi ostataka naselja, a njihovo otkrivanje i dostupnost javnosti od velikog je kulturnog, turističkog i privrednog značaja za ovaj region. Zavod za zaštitu spomenika kulture Vojvodine stavio je ostatke ove crkve 1948. godine pod zaštitu države, kao kulturno dobro od izuzetnog značaja, jer predstavlja kulturno istorijski spomenik prvog reda - jedini te važnosti iz srednjeg veka sa ovog područja.

 Danas oko zidova koje je gradila i rušila zamršena banatska istorija, ostala su samo polja suncokreta i kukukuruza. Ka njima se sredinom juna svake godine zaputi i neobična grupa izletnika: iz obližnje opštine Novi Bečej, u okviru „srednjovekovnog festivala Arača“, okupi se stotinak vitezova i princeza. U njih se prerušavaju članovi društva za zaštitu starih običaja i kultura, sa željom da Arača ponovo oživi i kao jedinstvena turistička akrakcija.

13.08.2023.

Mošorin

Mošorin mnogi smatraju zabačenim mestom jer nije uobičajeno, prolazno mesto. Ne, kojim putem dođeš, tim se i vraćaš. Ili dođeš iz Šajkaša i odeš za Vilovo, ako baš nećeš direktim, kraćim putem. I to je to. U Mošorin ide onaj ko baš hoće tamo. A razloga da se vidi mesto, nije da ih nema.

Dom kulture

Mošorin se nalazi na severnoj strani Titelskog brega, na delu dugom četiri i širokom kilometar i po. Udaljen je od Tise oko 5 kilometara, od čijih voda ga štiti odbrambeni nasip.  Mošorinci su vezani za breg, te ga zovu, Mošorinski breg, koji je postao površina na kojoj se seje i žanje žito. Isušivanjem aluvijalne ravni i regulacijom rečnog toka stvorena je još jedna kultivisana površina za uzgajanje industrijskog bilja i povrća. Ovi prostori su nastanjivani još od najranijih vremena. Iznad današnjeg naselja otkriven je arheološki lokalitet Feudvar, utvrđena gradina autohtonog predkeltskog stanovništva, sa nekropolom Stubarlija.

Mošorin se prvi put pominje pod tim imenom sredinom XVI veka kao naselje u titelskoj nahiji. Turci su ga zvali i Muzorin. Njihovim odlaskom selo je nakratko opustelo, ali se potpisanim Karlovačkim mirom 1699. godine, veliki deo meštana vratio i pripalo je bačko-bodroškoj županiji. Sredinom XVIII veka Mošorin je uključen u Potisku vojnu granicu i to je dovelo do većeg naseljavanja graničara iz okoline Subotice. Između 1773. i 1786. godine ovamo se iz Dalmacije i Hrvatske doselio značajan broj  ljudi koje su meštani prozvali “šijacima”. Mošorin je uvek bio srpsko naselje, a pripadnici drugih nacionalnosti su se slabo useljavali, uglavnom Mađari i Nemci. Mošorinska pravoslavna crkva posvećena je prazniku Svete Trojice (Duhovi) koji su i seoska slava. Hram je podignut 1798. godine. 

Na Bregu, iznad sela, nalazi se Kapela prenosa moštiju Sv. Nikole. Crkva je nazvana i Lazarica po planu arhitekte Đorđa Tabakovića koji je imao uzor crkvu Lazaricu u Kruševcu. Sagrađena je u srpsko-vizantijskom stilu, sa dva kubeta, sa idejom da bude ženski manastir. Zidana je od opeke sa rozetama u stilu moravske škole a ornametika u unutrašnjosti podseća na ranovizantijske mozaike. Ikonostas je radio Uroš Predić 1934. godine. Zidna dekoracija je veoma bogata, po ugledu na srednjovekovne manastire, uljanom bojom, 1934-1937. oslikao je samouki slikar Marko Milinov. Ktitor je bio mošorinski paroh protojerej Svetozar Vlaškalić. 

Mošorin je imao školu još od 1730. godine. Od početka rada škole, pa skoro do kraja 18. veka školu su vodila samo dva učitelja, pop Jeftimije (1730-1746) i Arsenije Popović (1767-1793). Negde posle revolucije 1848. za kratko vreme sagrađene su dve školske zgrade, a samo nekih dvadesetak godina posle možemo naći podatak da je školu u Mošorinu pohađalo 200 đaka.

Pošto je stanovništvo za život zarađivalo uglavnom baveći se poljoprivredom i stočarstvom , a shodno tekućim društvenim i državnim događajima nastala je potreba za udruživanjem seljaka, tako da je prva zemljoradnička zadruga u Mošorinu nastala 1901. godine. Isto tako, obrazovane su i štedionice ili zadruge za međusobno pomaganje i štednju u svim većim mestima Šajkaške. 

Zanatlija u Mošorinu nije bilo mnogo. Pominju se tek oko početka XIX veka i to sporadično, opančari, čizmari, ćurčije i  krojači. Prvi poznati mošorinski trgovac je Pantelija Georgijević. Između dva svetska rata u Mošorinu živi i radi 40 zanatlija, imaju mlin i mlekaru, zemljoradničku zadrugu.

U borbi protiv odnarođivanja pevačka društva su jačala  nacionalnu svest, pa je tako i u Mošorinu osnovano početkom 20. veka pevačko društvo, a između dva rata i lutkarsko pozorište koje je povremeno radilo.

U godinama posle II svetskog rata Mošorin su kolonizovali naseljenici mahom sa planina Vlašić i Ozren, a to se u većem broju desilo i tokom i posle rata u bivšoj Jugoslaviji . Osim toga, kao nomadi, godinama pre rata u BiH, preci tih ljudi doterivali su svoja stada na ispašu u Banat i Bačku. Zato su i izabrali ovaj kraj kao svoje mesto za život. Oko 1000 stanovnika Mošorina i danas se bavi stočarstvom, koje su unapredili u tom delu Vojvodine. U Mošorinu ima oko 18000ovaca i oko 6000 krava tako da u šali kažu da svakog dana iz ovog mesta teče reka mleka. U današnje vreme dnevno bar deset cisterni za prijem sirovog mleka prođe kroz selo, čije stanovnišvo živi isključivo od govedarstva i po tome se naročito izdvaja od ostalih sela u Vojvodini i Srbiji .

Od poznatih Mošorinaca moramo pomenuti Svetozara Miletića, velikog političara i rodoljuba, njegovog brata Georgija, učitelja i književnika, zatim, Isidoru Sekulić, poznatu srpsku književnicu i akademika. Takođe treba reći i da su Dušan Kanazir, biolog, akademik i jedno vreme predsednik SANU, kao i Mladen Dražetin, doktor društvenih nauka, intelektualac, ekonomista, pozorišni stvaralac, pesnik, književnik i filozof rođeni u Mošorinu. 

Kuća gde je rođena Isidora Sekulić:

Razlozi da posetite ovo selo u današnje vreme mogli bi biti, recimo, “Centar za zemljanu arhitekturu”, arhitektice Dragane Kojičić koja je ideju da u Srbiji promoviše zemljanu arhitekturu, prožimajući tradicionalne sa savremenim tehnikama gradnje kuća koje dišu sprovela baš u ovom bačkom selu ili Čarda „Rečni Baron“ koja se nalazi na samoj obali Tise u blizini Mošorina, u poznatom Kampu Dukatar. Takođe, zanimljivo bi bilo posetiti i ribnjak “Tima”. Ribnjak “Tima” dobio je ime po osnivaču Timi Simiću, a nalazi se u Mošorinu pored Titelskog brega. Prostire se na površini od 40 hektara na dve lokacije u Mošorinu i Šajkašu.

Lokalni Dom zdravlja danas se odomaćio u najinteresantnijem zdanju u Mošorinu, među zidovima...ili pak zidinama, zavisno od toga kako vidimo ukrasne puškarnice po gornjim obodima jednospratne lepotice, Vile Prote Vlaškalića. 

Dvorac kakav ne očekujemo da vidimo u jednom malom mestu u Vojvodini, a eto ova prelepa građevina, ima i svoju svrhu. Zadivljujuće! Skromno mesto u kome je sagrađen možda tako i čuva sve svoje kuće. Sve svoje brojeve, sve one godine na njima ispisane, svoje pretke, svoju istoriju...Veći gradovi mogli bi puno naučiti od ovih vrednih Mošorinaca. Vrednih i zbog toga što se bore da opstanu i očuvaju svoje selo.

02.07.2023.